شاخص VIX چیست؟ راهنمای ساده برای فهم ترس بازار

اگر می‌پرسید شاخص VIX چیست، آن را مثل یک «دماسنجِ نوسان» تصور کنید: نه جهت بازار را پیش‌بینی می‌کند، نه قیمت را بالا و پایین می‌برد؛ فقط نشان می‌دهد معامله‌گران بازار سهام آمریکا چقدر نوسانِ احتمالی ۳۰ روز آینده را در قیمت آپشن‌های S&P 500 قیمت‌گذاری کرده‌اند.

وقتی عدد VIX بالا می‌رود یعنی بازار انتظار حرکت‌های بزرگ‌تر و فضای پرریسک‌تری دارد؛ برای همین به آن «شاخص ترس» هم می‌گویند.

در ادامه یاد می‌گیرید عدد VIX را سریع تفسیر کنید و در فارکس چطور از آن برای تشخیص فاز ریسک‌پذیری یا ریسک‌گریزی کمک بگیرید، در کریپتو چرا باید به‌جای تعمیم مستقیم VIX، سراغ شاخص‌های نوسان ضمنی همان بازار مثل VCRIX بروید.

شاخص VIX چیست؟

شاخص نوسان‌پذیری VIX را بورس اختیار معامله شیکاگو (CBOE) در سال ۱۹۹۳ معرفی کرد؛ ابتدا بر پایه نوسان ضمنی اختیارهای S&P 100 بود و در ۲۰۰۳ با همکاری گلدمن ساکس، روش محاسبه‌اش به اختیارهای اس‌اندپی 500 به‌روزرسانی شد. VIX یک شاخص لحظه‌ای و آینده‌نگر است که با استفاده از قیمت اختیارها، نوسان مورد انتظار ۳۰ روز آینده بازار سهام آمریکا را نشان می‌دهد.

چون S&P 500 نماینده بخش بزرگی از ارزش بازار سهام آمریکاست، VIX به‌عنوان معیاری برای سنجش نوسان کل بازار به کار می‌رود و به دلیل افزایش تقاضا برای اختیارها در زمان نگرانی، به آن «شاخص ترس» هم می‌گویند؛ ضمن اینکه معمولا رابطه‌ای معکوس با S&P 500 دارد.

برای اینکه بدانید VIX مربوط به کدام بخش از بازارهاست، قبل از ادامه مقاله «بازارهای مالی چیست» را مرور کنید.

نحوه خواندن عدد VIX

این شاخص قیمت اختیار معامله‌های شاخص S&P 500 با سررسیدهای کوتاه‌مدت را اندازه‌گیری می‌کند. یعنی سطح نوسان مورد انتظار که VIX نشان می‌دهد، بر اساس ارزش فعلی خود S&P 500 نیست؛ بلکه بر اساس قیمتی است که معامله‌گران و سرمایه‌گذاران حاضرند در ماه پیش‌رو، اختیار معامله‌های SPX را با آن بخرند و یا بفروشند.

سطوح مختلف نوسان را می‌توان این‌گونه تفسیر کرد:

• کمتر از ۱۵: نشان‌دهنده نوسان پایین و خوش‌بینی در میان بسیاری از مشارکت‌کنندگان بازار است.
• بین ۱۵ تا ۲۵: نشان‌دهنده افزایش نوسان است، اما برای بازارهای مالی «طبیعی» تلقی می‌شود.
• بین ۲۵ تا ۳۰: نشان‌دهنده روند افزایشی نوسان و درجه‌ای از عدم‌قطعیت میان مشارکت‌کنندگان بازار است.
• عدد 30 و بالاتر: نشان‌دهنده نوسان قابل‌توجه و در نتیجه سطوح بالاتر عدم‌قطعیت و ترس در میان مشارکت‌کنندگان بازار است.

عوامل تاثیر گذار بر شاخص نوسان VIX

در حالی که شاخص VIX می‌تواند ابزار مهمی برای شناسایی سطح نوسان بازار باشد، عوامل متعددی بر آن تاثیر می‌گذارند و شناخت این موارد برای کسانی که می‌خواهند این شاخص را در استراتژی کلی معامله‌گری یا سرمایه‌گذاری خود به کار بگیرند، ضروری است:

داده‌های اقتصادی

برخی گزارش‌های داده‌های اقتصادی مانند تولید ناخالص داخلی (GDP)، شاخص تورم، نرخ بیکاری یا گزارش حقوق و دستمزد بخش غیر کشاورزی (NFP) می‌توانند بر VIX اثر بگذارند؛ بسته به اینکه خروجی آن‌ها منفی باشد یا مثبت، این شاخص افزایش یا کاهش پیدا می‌کند. برای آشنایی با یکی از شاخص‌های مهم تورمی، می‌توانید مقاله «شاخص PPI چیست» را مطالعه کنید.

برای مثال، اگر وزارت کار آمریکا یک گزارش اشتغال قوی منتشر کند، می‌تواند به‌عنوان خبر مثبت تلقی شود؛ چون افزایش فرصت‌های شغلی ممکن است اقتصاد را تقویت کند و نوسان را کاهش دهد. اما اگر گزارش اشتغال ضعیف‌تر باشد، می‌تواند نامطلوب برداشت شود و در نتیجه احتمال افزایش نوسان را بالا ببرد.

فعالیت معاملات اختیار معامله

وقتی فعالیت معاملات اختیار (Options) افزایش می‌یابد، معمولا VIX هم تمایل به افزایش دارد؛ و وقتی این فعالیت کاهش پیدا می‌کند، آن نیز کاهش می‌یابد. دلیلش این است که خرید اختیار معامله اغلب به‌عنوان خرید «بیمه» در برابر نوسانات بازار در نظر گرفته می‌شود. بنابراین وقتی قیمت اختیار افزایش می‌یابد، شاخص VIX هم بالا می‌رود و عکس آن هم صادق است.

احساسات بازار

وقتی در بازار فعالیت‌های مثبت زیاد باشد، سرمایه‌گذاران خوش‌بین‌تر می‌شوند و این موضوع به کاهش سطح نوسان در VIX منجر خواهد شد. برعکس، اگر بازار نشانه‌هایی از عدم‌قطعیت داشته باشد، سرمایه‌گذاران ممکن است بدبین‌تر شوند و این می‌تواند باعث افزایش نوسان شود.

رویدادهای سیاسی

در سال‌های اخیر، نوسان بازار تحت تاثیر تغییر انتظارات کلان‌اقتصادی و ریسک‌های سیاسی شکل گرفته است. از سال ۲۰۲۳ به بعد، بازارها نسبت به غافلگیری‌های سیاستی فدرال رزرو بسیار حساس شدند و اغلب زمانی که امیدها برای کاهش نرخ بهره کمرنگ می‌شد، با افت مواجه می‌شدند.

اگر دنبال معیار مکمل برای سنجش احساسات هستید، مقاله «شاخص ترس و طمع چیست» می‌تواند مفید باشد.

در سال ۲۰۲۵، ریسک سیاسی به موضوع اصلی تبدیل شد. اقدامات تعرفه‌ای گسترده‌تر از انتظار دولت جدید آمریکا باعث جهش شاخص VIX به میزان ۳۰.۸ واحد در آوریل شد، حرکتی که در صدر همه تغییرات از سال ۱۹۹۰ قرار می‌گیرد.

کاربرد شاخص VIX در بازار فارکس

در فارکس، VIX بیشتر یک شاخص «سنتیمنت و ریسک‌گریزی جهانی» است: وقتی VIX بالا می‌رود، یعنی بازار وارد فاز ریسک گریزی (Risk-Off) شده و معامله‌گران محتاط‌تر می‌شوند؛ نتیجه‌اش در فارکس می‌تواند تغییر رفتار روی جفت‌ارزها (کاهش تمایل به معاملات پرریسک، توجه بیشتر به ارزهای امن مثل USD/JPY/CHF) و همچنین کم‌کردن لوریج و سایز پوزیشن باشد.

برای اینکه VIX را درست کنار سایر نشانه‌های رفتار جمعی بازار قرار بدهید، پیشنهاد می‌کنیم اول «تحلیل سنتیمنتال چیست» را هم مرور کنید.

شاخص vix ارز دیجیتال چیست؟

شاخص کلاسیک VIX اصلا برای بازار کریپتو ساخته نشده، چون مبنای محاسبه‌اش قیمت آپشن‌های شاخص S&P 500 است و از دل همان بازار سهام آمریکا بیرون می‌آید.

معادل‌های کاربردی VIX در ارز دیجیتال

برای سنجش ریسک و نوسانِ مورد انتظار در کریپتو، سه شاخص زیر کاربردی‌تر از تعمیم مستقیم VIX هستند:

• شاخص DVOL: شاخص نوسان ضمنی (Implied) برای BTC و ETH که از داده‌های آپشن‌های Deribit ساخته می‌شود و یک عدد «۳۰روزه، ثابت‌سررسید و سالانه‌سازی‌شده» از نوسان مورد انتظار بازار آپشن را نشان می‌دهد.
• شاخص BVX: شاخص نوسان ضمنی ۳۰روزه بیت‌کوین بر پایه آپشن‌های تنظیم‌گری‌شده CME؛ به‌صورت «forward-looking» طراحی شده و در ساعات معاملاتی CME منتشر می‌شود.
• شاخص VCRIX: یک شاخص پژوهشی برای نوسان بازار کریپتو که با الهام از VIX و بر پایه CRIX ساخته شده؛ نکته مهم این است که VCRIX معمولا مدل‌محور است و بیشتر نقش «نمایه/پیش‌بینی نوسان اکوسیستم کریپتو» را دارد تا یک بنچمارک معاملاتی رایج مثل DVOL یا BVX.

جدول مقایسه کاربرد VIX در بازارهای مختلف

جدول زیر مقایسه این شاخص را در سه بازار کریپتو، فارکس و سهام نشان می‌دهد:

چگونه شاخص VIX را معامله کنیم؟

امکان معامله شاخص VIX از طریق ابزارهای مشتقه مانند اختیار معامله (Options)، قراردادهای آتی (فیوچرز)، CFD یا حتی صندوق‌های قابل معامله در بورس (ETF) مبتنی بر VIX وجود دارد. معامله‌گران همچنین می‌توانند از آن به‌عنوان بخشی از استراتژی پوشش ریسک (Hedging) استفاده کنند؛ چون شاخص VIX معمولا رابطه‌ای معکوس با S&P 500 دارد و می‌تواند (بسته به جهت حرکت شاخص) به متعادل‌سازی ریسک پرتفوی کمک کند. همچنین می‌توانید سایر نمادهای معاملاتی سهام را برای بررسی این شاخص استفاده کنید.

برای مثال، فرض کنید معامله‌گری روی یک سهم مرتبط با S&P 500 یک موقعیت خرید دارد، اما تحلیل او نشان می‌دهد ارزش آن سهم ممکن است، کاهش پیدا کند. در این حالت، او می‌تواند یک پوزیشن لانگ باز کند، با این انتظار که VIX احتمالا افزایش یابد.

اگر پیش‌بینی او درست باشد و معامله را با سود ببندد، بخشی از زیان معامله اصلی را جبران می‌کند. اگر هم پیش‌بینی اشتباه باشد و معامله را با زیان ببندد، این زیان می‌تواند با سودی که از موقعیت اصلی (سهام) به‌دست آمده تا حدی کاهش پیدا کند.

جمع بندی شاخص VIX

در این مقاله به طور کامل به این موضوع اشاره کردیم که شاخص VIX چیست و چگونه به‌عنوان معیاری برای درک ترس و نوسان بازارهای مالی به کار می‌رود. این شاخص با نشان دادن سطح انتظار نوسان در بازار، به معامله‌گران کمک می‌کند با تحلیل سنتیمنتال، ریسک بازار را بسنجند و بر اساس آن تصمیم‌های آگاهانه‌تری در ورود یا خروج از معاملات بگیرند، و نسخه‌های مشابه در بازارهای دیگر مثل کریپتو نیز همین کاربرد سنجش ترس و اعتماد را دارند.

سوالات متداول شاخص VIX

1. شاخص VIX چیست؟

شاخص VIX معیاری است برای سنجش پیش‌بینی نوسان بازار طی ۳۰ روز آینده که به آن «شاخص ترس» نیز می‌گویند.

2. چرا VIX را شاخص ترس می‌نامند؟

چون وقتی معامله‌گران انتظار نوسان و ریسک بالایی دارند، ارزش VIX افزایش می‌یابد، که نشان‌دهنده ترس بازار است.

3. شاخص VIX در فارکس چیست؟

شاخص VIX در فارکس به‌صورت مستقیم محاسبه نمی‌شود، اما معامله‌گران از مفهوم آن (افزایش انتظارات نوسان) برای سنجش وضعیت ریسک و نوسان کلی بازار و کمک به تصمیم‌های معاملاتی استفاده می‌کنند.

4. شاخص VIX در کریپتو چیست؟

در بازار کریپتو شاخص‌های مشابه VIX برای اندازه‌گیری انتظارات نوسانی وجود دارد که به سنجش ترس و طمع معامله‌گران کمک می‌کند.

5. چگونه با VIX معامله کنیم؟

معامله‌گران از سطوح VIX برای تشخیص شرایط ریسک بالا یا پایین استفاده می‌کنند و موقعیت‌های معاملاتی را مطابق آن تنظیم می‌کنند.