سیاست پولی انبساطی و انقباضی چیست؟ راهنمای درک سیاست‌های بانک مرکزی

سیاست پولی انبساطی و انقباضی چیست؟

سیاست پولی در دو حالت اصلی اجرا می‌شود: سیاست پولی انبساطی و سیاست پولی انقباضی. اگر اقتصاد با رکود، کاهش تقاضا یا افت تولید روبه‌رو باشد، بانک مرکزی از سیاست انبساطی استفاده می‌کند تا جریان پول در اقتصاد بیشتر شود. اما اگر تورم بالا برود یا رشد نقدینگی از کنترل خارج شود، سیاست انقباضی به کار گرفته می‌شود تا سرعت افزایش قیمت‌ها و حجم پول کاهش پیدا کند.

IMF درباره نقش سیاست پولی می‌نویسد:
«Central banks use monetary policy to manage economic fluctuations and achieve price stability.»

بانک‌های مرکزی از سیاست پولی برای مدیریت نوسانات اقتصادی و دستیابی به ثبات قیمت استفاده می‌کنند.

سیاست پولی انقباضی چیست؟

وقتی یک اقتصاد برای دوره‌ای طولانی رشد سریعی را تجربه می‌کند، خطر بزرگ‌تری به نام داغ شدن بیش از حد اقتصاد به وجود می‌آید. در این وضعیت، تقاضا برای خرید کالاها و خدمات به شدت بالا می‌رود، بازارها دچار سفته‌بازی شدید می‌شوند و حباب‌های قیمتی شکل می‌گیرند. اینجاست که بانک مرکزی برای کنترل اوضاع و مهار تورم وارد عمل می‌شود.

این رویکرد که به آن سیاست سخت‌گیرانه نیز می‌گویند، با هدف کاهش سرعت گردش پول و هدایت مجدد تورم به سمت نرخ هدف (حدود ۲ درصد) اجرا می‌شود. بانک مرکزی برای محقق کردن این هدف، سه ابزار اصلی را به کار می‌گیرد:

• افزایش نرخ بهره: با بالا رفتن نرخ بهره کلیدی، هزینه دریافت وام برای بانک‌ها، کسب‌وکارها و مردم عادی گران‌تر می‌شود. وقتی وام گرفتن هزینه بالایی داشته باشد، تمایل به مخارج بزرگ و سرمایه‌گذاری‌های پرریسک کاهش می‌یابد.
• افزایش نرخ ذخیره قانونی: بانک مرکزی از بانک‌های تجاری می‌خواهد تا درصد بیشتری از سپرده‌های مردم را به عنوان ذخیره نزد خود نگه دارند. این کار قدرت وام‌دهی بانک‌ها را کاهش می‌دهد.
• فروش اوراق قرضه دولتی: بانک مرکزی با فروش اوراق در بازار باز، پول نقد را از دست مردم و بانک‌ها جمع‌آوری کرده و نقدینگی در گردش را کاهش می‌دهد.

اگرچه این اقدامات نرخ تورم را پایین می‌آورد و ارزش ارز ملی را تقویت می‌کند، اما یک تیغ دو لبه است؛ زیاده‌روی در اجرای آن می‌تواند به رشد اقتصادی آسیب بزند، بیکاری را افزایش دهد و حتی اقتصاد را به سمت رکود ببرد.

سیاست پولی انبساطی چیست؟

در نقطه مقابل، وقتی سایه سنگین رکود بر اقتصاد سایه می‌افکند، نرخ بیکاری بالا می‌رود و چرخ‌های تولید از حرکت می‌ایستند، بانک مرکزی استراتژی خود را تغییر می‌دهد. در این دوران، هدف دیگر مهار تورم نیست، بلکه نجات بازار از انجماد است.

این سیاست با هدف افزایش حجم پول در گردش و تحریک تقاضای کل پیاده‌سازی می‌شود. بانک مرکزی برای محقق کردن این هدف، فرمول‌های سخت‌گیرانه قبلی را کنار می‌گذارد و با استفاده از ابزارهای معکوس، تلاش می‌کند تا خون تازه‌ای به رگ‌های مالی تزریق کند:

• کاهش نرخ بهره: پایین آمدن نرخ بهره به این معناست که دریافت وام برای خرید خودرو، مسکن یا توسعه کارخانه‌ها بسیار ارزان و جذاب می‌شود. این اقدام مردم را به خرج کردن و شرکت‌ها را به سرمایه‌گذاری تشویق می‌کند.
• کاهش ذخیره قانونی بانک‌ها: با کم شدن این نرخ، بانک‌های تجاری مجبور نیستند بخش زیادی از سپرده‌ها را بلوکه کنند؛ در نتیجه پول آزاد بیشتری برای اعطای تسهیلات به مشتریان خود در اختیار خواهند داشت.
• خرید اوراق قرضه دولتی (تسهیل کمی): بانک مرکزی با خرید این اوراق در بازار باز، به بانک‌های عضو اعتبار تزریق می‌کند تا دست آن‌ها برای وام دادن بازتر شود؛ هرچند عارضه جانبی این کار در بلندمدت، افت ارزش پول ملی است.

کاربردهای سیاست‌های پولی انبساطی و انقباضی

بانک‌های مرکزی بسته به شرایط اقتصاد، از سیاست پولی انقباضی برای مهار تورم و از سیاست پولی انبساطی برای تحریک رشد و اشتغال استفاده می‌کنند. در ادامه می‌بینیم هرکدام از این سیاست‌ها در چه موقعیت‌هایی به کار می‌روند و چه اثری بر بازار دارند.

کاربرد سیاست پولی انقباضی

برای درک زمان دقیق این تغییر جهت، باید ببینیم نشانه‌های اصلی نیاز به اجرای سیاست پولی انقباضی چیست و این ابزار چطور ترمز افزایش قیمت‌ها را می‌کشد. به طور کلی، دو محرک و سناریوی اصلی وجود دارد که بانک‌های مرکزی را به سمت سیاست‌های سخت‌گیرانه (یا همان انقباض پول) هدایت می‌کند:

جهش تورم فراتر از مرز هدف

اصلی‌ترین چراغ قرمز برای بانک مرکزی، افزایش مداوم و شدید قیمت‌هاست. وقتی نرخ تورم از محدوده استاندارد فراتر برود، سیاست‌گذاران فورا نرخ بهره را بالا می‌برند. افزایش نرخ بهره، وام گرفتن را برای مردم و شرکت‌ها گران می‌کند و با کاهش قدرت خرید، به مرور زمان فشار تورمی را تخلیه خواهد کرد.

شکل‌گیری حباب‌های قیمتی و سرمایه‌گذاری‌های پرریسک

در دوره‌های رونق شدید، دسترسی آسان به وام‌های ارزان باعث می‌شود که حجم عظیمی از سرمایه‌ها به سمت بازارهای موازی و سفته‌بازی هدایت شود. بانک مرکزی با افزایش نرخ بهره و بالا بردن نرخ ذخیره قانونی بانک‌ها، نقدینگی در دسترس برای این نوع موج‌سواری‌های اقتصادی را محدود می‌کند تا از انفجار ناگهانی حباب‌ها جلوگیری کند.

اگر می‌خواهید این مفهوم را دقیق‌تر بشناسید، مقاله حباب اقتصادی چیست می‌تواند مکمل خوبی برای این بخش باشد.

یک نمونه عینی و تاریخی از این جابجایی استراتژیک، رفتار فدرال رزرو در مواجهه با تورم ناشی از دوران پس از پاندمی کرونا بود. فدرال رزرو یکی از تهاجمی‌ترین چرخه‌های انقباضی تاریخ خود را اجرا کرد و نرخ بهره را بیش از ۵ درصد افزایش داد.

آمارهای اقتصادی نشان می‌دهند که اگر این مداخله و افزایش هزینه استقراض اتفاق نمی‌افتاد، تورم اصلی (Core PCE) در سال‌های بعد به مراتب بالاتر می‌رفت و قدرت خرید جامعه را به طور کامل نابود می‌کرد.

کاربرد سیاست پولی انبساطی

بانک مرکزی هر زمان که متوجه شود چرخ‌های تولید کُند شده‌اند، سیاست‌های حمایتی را پیش می‌گیرد تا بازار را از خواب زمستانی بیدار کند. به طور کلی، سه نشانه و محرک اصلی در اقتصاد وجود دارد که کاربرد این رویکرد را در بحران‌ها توجیه می‌کند:

وقتی سایه رکود روی بازار می‌افتد

زمانی که آمارها نشان می‌دهند تولید ناخالص داخلی (GDP) افت کرده و کارخانه‌ها با نیمی از ظرفیت خود کار می‌کنند، اقتصاد اصطلاحا قفل می‌شود. در این حالت، پایین آوردن نرخ بهره به کمک تولید می‌آید تا تمایل به خرید و فروش دوباره جان بگیرد.

وقتی نرخ بیکاری بالا می‌رود

اگر شرکت‌ها به دلیل فروش پایین دست به تعدیل نیرو بزنند، یک زنجیره خطرناک شکل می‌گیرد؛ چون افزایش بیکاری به معنای کاهش قدرت خرید کل جامعه است. ارزان شدن وام‌ها در این مقطع، به کسب‌وکارها جرات می‌دهد تا دوباره برای توسعه کار خود و استخدام نیروهای جدید سرمایه‌گذاری کنند.

وقتی تورم خیلی کمتر از حد هدف است

شاید عجیب به نظر برسد اما تورمِ بیش از حد پایین یا منفی (Deflation) هم خطرناک است؛ چون مردم به امید ارزان‌تر شدن کالاها در آینده، دست از خرید می‌کشند. در این شرایط، سیاست‌گذاران با خیال راحت پول تزریق می‌کنند تا تقاضا بالا برود.

تجربه‌های بزرگی مثل بحران مالی ۲۰۰۸ یا رکود جهانی ناشی از پاندمی کرونا در سال ۲۰۲۰ نمونه‌های زنده‌ای از این جابجایی استراتژیک هستند. در این دوران، بانک‌های مرکزی با ورود تهاجمی به بازار، نقدینگی عظیمی را تزریق کردند تا با بازگرداندن اعتماد به مردم، جلو یک فروپاشی کامل را بگیرند.

البته نهادهای معتبر بین‌المللی مثل IMF همواره هشدار می‌دهند که اگر پول برای مدتی طولانی بیش از حد ارزان بماند، شرکت‌های ضعیف به صورت کاذب زنده می‌مانند و ساختار سالم بازار آسیب می‌بیند.

تفاوت سیاست پولی انبساطی و انقباضی چیست؟

انتخاب بین این دو سیاست به وضعیت متغیرهای کلان بستگی دارد. بررسی تفاوت سیاست پولی انبساطی و انقباضی نشان می‌دهد که هر یک از این روش‌ها چگونه مؤلفه‌های اصلی اقتصاد مانند نرخ بهره، تقاضای کل و تولید ناخالص داخلی (GDP) را در جهت عکس یکدیگر تغییر می‌دهند تا تعادل پایدار ایجاد شود.

تفاوت نهایی این دو استراتژی در پذیرش ریسک‌هاست؛ رویکرد انبساطی برای رشد بیشتر، خطر بالا رفتن تورم را به جان می‌خرد، در حالی که رویکرد انقباضی برای مهار قیمت‌ها، با ریسک کاهش موقت اشتغال و کند شدن تولید کنار می‌آید. در بازار فارکس، همین تفاوت جهت‌گیری بانک‌های مرکزی با اصطلاحاتی مثل سیاست‌های هاوکیش و داویش شناخته می‌شود.

برای درک بهتر اثر این مواضع بر ارزها، می‌توانید مقاله هاوکیش و داویش در فارکس را بخوانید.

جمع‌بندی؛ مدیریت هوشمندانه سرمایه در میان چرخه‌های پولی

جهت‌گیری بانک‌های مرکزی، نقشه راه بازارهای مالی را ترسیم می‌کند. درک این موضوع که ماهیت سیاست پولی انبساطی و انقباضی چیست، به شما اجازه می‌دهد تا تغییرات نرخ بهره را پیش‌بینی کرده و استراتژی‌های معاملاتی خود را با چرخه‌های اقتصادی هماهنگ کنید؛ چه در دوران سیاست‌های انقباضی که سرمایه‌گذاری‌های کم‌ریسک رونق می‌گیرند و چه در زمان سیاست‌های انبساطی که بازار سهام جان تازه‌ای می‌گیرد. برای اتخاذ بهترین تصمیمات و تنظیم بهینه سبد دارایی خود در تغییرات پیش‌رو، می‌توانید شرایط حساب‌های معاملاتی و ابزارهای تحلیلی ما را بررسی کنید.